Και να αδερφέ μου

Τον αφήσαμε χθες, στα 1969, να τραγουδάει στο μαγαζί του, τον "Ερωτόκριτο" στο Ηράκλειο.
Πάμε σήμερα να τον γνωρίσουμε και από την πολιτική του σκοπιά.

Πριν απ'αυτό όμως, να πω ότι πολύ χάρηκα που χθες είδα σε πολλά μέσα να δημοσιεύονται αφιερώματα. Πάρα πολύ. Καλό όμως είναι ν'αναφέρονται και οι πηγές. Αυτό μόνο.

Στα 1969 που λέτε, ηχογραφεί την "Ανυφαντού", ίσως ένα από τα σημαντικότερα κρητικά τραγούδια όλων των εποχών. Η επιτυχία είναι τόσο μεγάλη που, η τεράστια ζήτηση για Ξυλούρη τον αναγκάζει να μετακομίσει στην Αθήνα. Εκεί θα γνωριστεί με τον Ερρίκο Θαλασσινό, ο οποίος με τη σειρά του θα τον γνωρίσει με τον Γιάννη Μαρκόπουλο και, οι δυο μαζί θ'αρχίσουν ένα μεγάλο ταξίδι, που όλοι ξέρουμε.
Υπάρχουν όμως δύο σκοτεινά μικρά σημεία : κατ'αρχήν ο Μαρκόπουλος, μπορεί να τον βοήθησε και να του χάρισε μεγάλα τραγούδια, αλλά δεν του φέρθηκε και τόσο καλά όσο γράφεται. Δεν θα μπω στην πολεμική, αλλά, ας πούμε, στα περίφημα "Ριζίτικα" (που φυσικά δεν τα έβγαλε ο Μαρκόπουλος απ'το μυαλό του) δεν αναφέρεται αρχικά το όνομα του Ξυλούρη. Από την άλλη, τον Ξυλούρη δεν τον ανακάλυψε κανένας Θαλασσινός (με τον οποίον ήταν και κουμπάροι) και κανένας Μαρκόπουλος. Πρώτον ήταν ήδη πολυαγαπημένος και δεύτερον, αν πρέπει οπωσδήποτε να του βρούμε ένα μέντορα, αυτός ήταν ο Τάκης Λαμπρόπουλος, διευθυντής τότε της Columbia, ο οποίος πρώτος τον είχε ακούσει (και ηχογραφήσει) σ'ένα γλέντι στ' Ανώγεια. Αυτός ήταν που έστειλε την ηχογράφηση στον Σταύρο Ξαρχάκο (που τότε ζούσε στο Παρίσι). Από τον Λαμπρόπουλο, άλλωστε, έμαθε ο Μαρκόπουλος για τον "υπέροχο Ανωγειανό λυράρη" και του χάρισε το "Χρονικό". Αυτά για την ιστορία.
Από τα 1971, εν μέσω χούντας, ξεκινάει τις παραστάσεις στις μπουάτ της Πλάκας. Ήδη στιγματισμένος από τη χούντα, η οποία όμως δεν τον "ενοχλεί" ακόμα. Ενοχλεί όμως τους θαμώνες των μπουάτ όπου τραγουδάει.  Στην "Λύδρα", για παράδειγμα, ένα βράδυ, μπουκάρουν οι ασφαλίτες και μαζεύουν καμιά τριανταριά φοιτητές, τους οποίους ξύρισαν γουλί και έστειλαν κατ'ευθείαν στο στρατό, με τον Παττακό να λέει το περίφημο "είχαν αναβολή για να σπουδάσουν, όχι για ν'ακούνε επαναστατικά τραγούδια".
Γιατί η σχέση του Ξυλούρη με τους φοιτητές ήταν πολύ βαθειά.Και βαθειά πολιτική.

Ο Ξυλούρης ήταν δημοκράτης. Με την πολύ στενή έννοια του όρου. Ελέυθερος δημοκράτης και βενιζελικός. Με την αγαθή-κρητικιά λεβέντικια έννοια. Όταν ο Ξαρχάκος του πρότεινε να τραγουδήσει στην παράσταση "Το Μεγάλο Μας Τσίρκο" (θίασος Καρέζη-Καζάκου), στα 1973, πέταξε η ψυχή του, αλλά δίστασε γιατί ήταν ντροπαλός και δεν πίστευε πως θα τα καταφέρει στο θεατρικό σανίδι. Τελικά όμως (ευτυχώς για όλους μας) πείστηκε. Και η μεγάλη αυτή παράσταση έγινε μεγαλύτερη. Σ'ένα θέατρο καθημερινά κατάμεστο, με δεκάδες ασφαλίτες και μ'ένα μπουζούριασμα όλων των συντελεστών για μία νύχτα στο κρατητήριο της ασφάλειας.
Στα 1973, στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, όταν άλλοι "διάσημοι αριστεροί" καλλιτέχνες λούφαζαν στα σπίτια τους ακούγοντας τα νέα, αυτός, μαζί με τον Ξαρχάκο, μπήκαν στο Πολυτεχνείο, δημόσια και απροκάλυπτα, και τραγούδησαν παρέα με τους φοιτητές το "Πότε Θα Κάνει Ξαστεριά". Γνωστά πράγματα.
Λίγες μέρες μετά το Πολυτεχνείο, του 'ρθε το ραβασάκι να παρουσιαστεί στην Ασφάλεια "δι' υπόθεσίν του". Και πήγε. Και λίγο πριν περάσει την πόρτα του ταξίαρχου, τον πήραν χαμπάρι δύο κρητικοί χωροφύλακες. Τον σταμάτησαν, κι'όταν τους είπε γιατί ήταν εκεί, τον φυγάδευσαν λέγοντάς του "φύγε τώρα κι'άμα σε ρωτήσουν να τους πεις ότι δεν σου 'ρθε ποτέ χαρτί". Και έφυγε. Αλλά δεν κρύφτηκε ποτέ.
Κι'όταν, στη μεταπολίτευση, οι "αριστεροί καλλιτέχνες" έχυναν μαύρο δάκρυ για τα θύματα του Πολυτεχνείου, εκείνος έλεγε "εγώ τους ίδιους ανθρώπους έβλεπα να κανονίζουν επί χούντας, τους ίδιους βλέπω και τώρα".

Σας κούρασα.
Πάμε ν'ακούσουμε το δεύτερο μέρος του αφιερώματος. Εδώ είναι τα "πολιτικά" του τραγούδια.

Ιδανικοί Αυτόχειρες

Τ' Ανάπλι

Αυτόν τον Κόσμο

Ο Θούρειος

Πότε Θα Κάνει Ξαστεριά

Αγρίμια Κι' Αγριμάκια Μου

Μπήκαν Στην Πόλη Οι Οχτροί

Πως Να Σωπάσω

Πουλημένοι

Φίλοι Κι' Αδέλφια

Αυτά Τα Κόκκινα Σημάδια

Τούτες Τις Μέρες

Τα Λόγια Και Τα Χρόνια

Και Να Αδερφέ Μου

Οι Νεκροί Της Πλατείας

Αρισμαροβιτσόβεργα *

Καλημέρα αγαπημένοι.
Πολύν καιρό το κλωθογύριζα στο μυαλό μου, μέχρι ν'ασχοληθώ με τον Νίκο Ξυλούρη ή Ψαρονίκο ή Αρχάγγελο της Κρήτης (κατά την σχωρεμένη Τζένη Καρέζη).
Δεν ήθελα όμως, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, ν'ασχοληθώ με τα "πολιτικά" του τραγούδια. Αυτή είναι η γνωστή και διάσημη όψη του. Αυτό δηλαδή που τον έκανε γνωστό, εκείνες τις δύσκολες εποχές, στον πιο έξω από την Κρήτη κόσμο.
Αυτά, λοιπόν, μιαν άλλη φορά.
Σήμερα θέλω ν'ασχοληθώ μόνο με τον Ψαρονίκο. Μ'όλα όσα έπαιξε και τραγούδησε με το λυράκι του για το νησί μας. Με τα κρητικά του. Και να σας πω και μερικά πράγματα που, ίσως, πολλοί δεν ξέρουν γι'αυτόν. Ας είναι καλά όμως η παντοτινή του αγάπη, η Ουρανία μας, η καλή μας φίλη.

Ο Νίκος Ξυλούρης γεννήθηκε στα 1936 (όπως η μάνα μου δηλαδή), στα Ανώγεια του Μυλοποτάμου. Πάνω δηλαδή στον Ψηλορείτη. Ήταν ο πρώτος γιος απ'τους τρεις γιους (ύστερα από τρεις κόρες) του Ψαρογιώργη Ξυλούρη, ενός τσομπάνη που είχε και το καφενείο του χωριού. Ο επιθετικός προσδιορισμός μπροστά από τ'όνομά του (όπως και του πατέρα του αλλά και των αδελφών του, Ψαρογιάννης και Ψαραντώνης) οφείλεται στον παππού του, τον Ψαρράκη (Ψαρονίκο), έναν από τους καλύτερους λυράρηδες της Κρήτης και ήρωα-αντάρτη στην εποχή της τουρκοκρατίας. Του το κόλλησαν οι συμπολεμιστές του, επειδή πολύ σβέλτος και έτρωγε τους τούρκους "ωσάν να τρώγει ψαράκι".

Από πολύ μικρός ήθελε να μάθει λύρα, οι γονείς του όμως επέμεναν να τελειώσει το σχολείο, μιας και το επάγγελμα του λυράρη δεν είχε ψωμί. Τελικά, στα 13 του, ο πατέρας του τού αγόρασε ένα λυράκι, αφού πρώτα άκουσε τις συμβουλές του δάσκαλου του χωριού Μενέλαου Δραμουντάνη "πάρτου μωρέ του κοπελιού το λυράκι και θα με θυμηθείς".
Όπως όλοι οι μεγάλοι λυράρηδες, ο Ξυλούρης έμαθε να παίζει μόνος του και, από τα 16 του άρχιζε να παίζει σε γάμους και πανηγύρια. Στα 17 του, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, μετακόμισε στο Ηράκλειο κι'έπιασε μια δουλίτσα στο νυχτερινό κέντρο "Κάστρο". Ελάχιστα λεφτά, πολύ δύσκολες εποχές, αλλά αρχίζει να γίνεται γνωστός στους μυημένους.
Τα λίγα λεφτά τον αναγκάζουν να περιοδεύει όπου τον καλούν.

Στα 1956 τα βήματά του τον φέρνουν στο χωριό Βενεράτο, σ'ένα αποκριάτικο πανηγύρι. Εκεί, ανάμεσα στις κοπελιές που χορεύουν, ξεχωρίζει τη γυναίκα της ζωής του, την Ουρανία Μελαμπιανάκη. Επί δύο χρόνια την αγαπάει στα κρυφά. Σχεδόν κάθε βράδυ, μετά τη δουλειά, με την παρέα του, της κάνει καντάδες, χωρίς να τολμά να της μιλήσει. Αυτός δεν έχει στον ήλιο μοίρα κι'αυτή είναι από την πιο πλούσια οικογένεια του Βενεράτου. Γιατί νομίζετε πως είναι μακράν ο καλύτερος ερμηνευτής του Ερωτόκριτου; Για πλάκα;
Στα 1958, τον Απρίλη, αποφασίζει να της μιλήσει. Εκείνη τον προειδοποιεί για την αναμενόμενη κατηγορηματική άρνηση των δικών της και τον συμβουλεύει να κλεφτούν. Ένα μήνα αργότερα κλέβονται και παντρεύονται στις 21 Μάη του 1958.
Μετακομίζουν αμέσως στο Ηράκλειο όπου, το Νοέμβρη του ίδιου χρόνου, ηχογραφεί τον πρώτο του δίσκο (Μια Μαυροφόρα Που Περνά), στον οποίο η Ουρανία συμμετέχει στα φωνητικά.
Η ανταπόκριση του κόσμου ήταν άμεση. Και η καταξίωση δεν αργεί να έρθει.
Στο μεταξύ, γεννιούνται και τα δύο παιδιά του, ο Γιώργης (1960) και η Ρηνιώ (1966).
Στα 1966 κερδίζει το πρώτο του βραβείο στο φεστιβάλ του Σαν Ρέμο (παίζοντας με τη λύρα του συρτάκι) και στα 1967 ανοίγει στο Ηράκλειο το κέντρο "Ερωτόκριτος".

Προς το παρόν αυτά.
Πάμε ν'ακούσουμε τα κρητικά του μεγάλου σύντεκνου. Σε επόμενο αφιέρωμα, με τα "πολιτικά" του, θα δούμε και την υπόλοιπη φανταστική ιστορία της ζωής του, της σύντομης ζωής του, μιας και μας άφησε νωρίς, μόλις στα 43 του, σαν σήμερα, στις 8 Φλεβάρη του 1980.

ΥΓ : * βίτσα από κλωνάρι δενδρολίβανου

Του Κύκλου Τα Γυρίσματα (Ερωτόκριτος)

Τα Θλιβερά Μαντάτα (Ερωτόκριτος)

Ο Πραματευτής

Αργαλειός

Απ' τω Χανιώ την Πόρτα

Μπέρδε Και Μπέρδε

Μια Χωριανή Μου Πέρδικα

Φιλεντέμ

Ανυφαντού

Καυγάδες Με Το Γιασεμί

Δεν Κλαίνε Οι Δυνατές Καρδιές

Το Ξηροστεριανό Νερό

Τ' Αγάκου Το Μετόχι

Ανωγειανές Κοντυλιές

Αρισμαροβιτσόβεργα

Πάλι Καυγά Εβάλανε

Ριζίτικα

Καλημέρα και καλή Κυριακή.

Όπως βλέπετε, προσπαθώ (όσο μπορώ) κάθε Κυριακή του Αλλάχ ν'ακούμε κάτι Ελληνικό. Ξέρω, ξέρω. Δεν συμβαίνει πάντα, αλλά, όπως έλεγε και ο Νίκος ο Βαμβακούλας, η προσπάθεια μετράει.

 Σήμερις που λέτε, μέσα απ'αυτόν τον ιστορικό δίσκο, θα μάθουμε πως έγινε γνωστός και εκτός Κρήτης ένας από τους σπουδαιότερους έλληνες τραγουδιστές όλων των εποχών, ο Ψαρονίκος μας ή Νίκος Ξυλούρης.

Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή.

Μέχρι τα 1970, ο Νίκος ο Ξυλούρης ήταν ο αδιαμφισβήτητος αυτοκράτορας της Κρήτης. Αλλά σχεδόν μόνο αυτής. Το δε ρεπερτόριό του ήταν αποκλειστικά παραδοσιακό κρητικό. Εκεί λοιπόν, στην Κρήτη, τον ανακάλυψε ο Τάκης Λαμπρόπουλος, διευθυντής τότε της Columbia, και τον υπέγραψε αποκλειστικά.

Την ίδια χρονιά, ο Λαμπρόπουλος ήταν στην Κρήτη και άκουσε τον Ξυλούρη να τραγουδάει τα ριζίτικα. Σκέφτηκε λοιπόν να τα ηχογραφήσουν με ενορχηστρωτή τον Γιάννη Μαρκόπουλο. 

Η ιδέα άρεσε πολύ και στους τρεις, υπήρχε όμως ένα σοβαρό πρόβλημα : ο Μαρκόπουλος ανήκε στην Ελλαδίσκ-Philips. Αλλά λύθηκε με σολομώντειο τρόπο. Πράγματι, η εταιρία του Μαρκόπουλου δέχτηκε τη συμφωνία με τον όρο της συμμετοχής του Ξυλούρη στον δίσκο του Μαρκόπουλου Χρονικό, πράγμα που έγινε (Δεκέμβρης 1970) και ευτυχώς (λέω εγώ) γιατί κι'αυτός ο δίσκος είναι αριστούργημα.

Οι ηχογραφήσεις ξεκίνησαν τον Μάρτη του 1971, στο studio της Columbia, από τους Στέλιο Γιαννακόπουλο και Γιώργο Κωνσταντόπουλο.

Με το τέλος της ηχογράφησης όμως, προέκυψε νέο σοβαρό πρόβλημα : η λογοκρισία της χούντας, που θεώρησε (και σωστά) τα τραγούδια ανατρεπτικά και αντικαθεστωτικά. Χρειάστηκε πάλι η παρέμβαση του Λαμπρόπουλου, ο οποίος και έπεισε τους ηλίθιους λογοκριτές, πως τα τραγούδια αυτά έχουν γραφτεί και τραγουδηθεί πριν πολλές δεκάδες χρόνια. Κι'έτσι δόθηκε η άδεια και ο δίσκος κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβρη του 1971.

Ειλικρινά δε νομίζω πως χρειάζεται να πω πολλά πράγματα για Τα Ριζίτικα. Μια ματιά στην tracklist θα πείσει και τον πιο δύσπιστο για τη μοναδικότητα αυτού του δίσκου. Από την άλλη, ποιός θα μπορούσε να ερμηνεύσει αυτά τα διαμάντια της Κρήτης εκτός από τον Νίκο Ξυλούρη, τον δικό μας Νίκο;

Ένα μόνο, για να καταλάβετε την αξία αυτού του δίσκου : είναι ο πρώτος ελληνικός δίσκος που βραβεύτηκε από την γαλλική ακαδημία Charles Cross στον τομέα "Διεθνής Λαϊκή Μουσική" στα 1976.

Κι'άλλο ένα : η τοιχογραφία του εξώφυλλου είναι από τη μονή Κουτλουμουσίου στο Άγιον Όρος.

Αυτά και καλή σας ακρόαση (εγώ είμαι ήδη ξαπλωμένος στην άμμο του Τρίπετρου κι αγναντεύω Λιβυκό)

Πότε Θα Κάμει Ξαστεριά

Ήντα 'χετε Γύρου-Γύρου

Αγρίμια κι' Αγριμάκια Μου

Μάνα Κι'αν Έρθουν Οι Φίλοι Μου

Χορός του Σήφακα

Από Την Άκρη Των Ακριών

Κόσμε Χρυσέ

Σε Ψηλό Βουνό (ο Αητός)

Ο Διγενής

Τον Πλούσιο Γιώργη Είβρηκα

Μαντάρα